Gerontologija je nauka o starenju koja predstavlja skup više naučnih disciplina koje se bave izučavanjem starosti i starenja.

Starenje je proces koji počinje rano, traje dugo i predstavlja krajnje individualno stanje. To znači, da svi ljudi istog hronološkog uzrasta nisu na istom nivou starosti. Nasljedni faktori i uslovi života predstavljaju važne faktore koji dovode do individualnih razlika među ljudima a najizraženiji su u periodu starenja.

U toku starenja sve funkcije i sistemi ne opadaju istom brzinom kao što se nisu ni u toku razvoja razvijale istom brzinom. Iz iskustva znamo da prije opadaju čovjekove fizičke nego intelektualne sposobnosti.

Starenjem, fiziološka funkcija pojedinih organa (bubrezi, jetra, pluća) postaje smanjena i u normalnim, uravnoteženim uslovima, a tek pod uticajem određenih noksi i bolesti može doći do stanja manifestne insuficijencije ovih organa. Na taj način se stvaraju realne mogućnosti za povećanje koncentracije lijekova u plazmi i tkivima što uzrokuje njihovo toksično djelovanje. Obzirom da stare osobe, često istovremeno, koriste više vrsta lijekova, jer boluju od više bolesti, javlja se problem interakcija lijekova sa veoma izraženim i čestim neželjenim efektima.

Kod razmatranja farmakoterapije kod starih osoba, moramo voditi računa o nekoliko faktora: farmaceutski, farmakinetski, farma-kodinamski, terapeutsko-toksikološki faktori i faktori rizika.

Farmaceutski faktori

Većini starijih osoba je teško da gutaju tablete (posebno kod slabijih, dehidriranih, konfuznih) te je bolje ordinirati sirup ili kapi (ako takav oblik postoji). Veličina tablete, takođe, ima uticaja pa je najbolje da starije osobe uzimaju efervete (ako takav oblik postoji), s obzirom da je čest slučaj da tablete ili kapsule adheziraju za mukozu ezofagusa te izazivaju eroziju.

Farmakokinetski faktori

APSORPCIJA lijekova u crijevima je smanjena jer raste pH želučanog soka. Pasaža crijeva je usporena te je i pražnjenje crijeva usporeno i otežano. Prokrvljenost nije svuda jednaka, pa lijek ne dospijeva u dovoljnoj količini u zonu u kojoj je potrebna maksimalna koncentracija. Smanjuje se i količina tjelesne tečnosti u organizmu kao i masa tijela a povećava količina masnog tkiva. Smanjuje se koncentracija serumskih albumina za koja se lijek vezuje.

METABOLIZAM lijeka može biti smanjen zbog funkcije jetre, mada postoje individualne razlike u pogledu metaboličkog potencijala jetre. Najizraženiji efekat je na koncentraciju onih lijekova koji podliježu metabolizmu prvog prolaska kroz jetru, te početne doze ovih lijekova kod starijih osoba treba redukovati za 30%. Određeni lijekovi se u jetri metabolišu u farmakološki aktivne metabolite, te ukoliko je elininacija ovih metabolita preko bubrega usporena, može doći do akumulacije ovakvih lijekova i do pojave toksičnih efekata (benzodiazepini, antidepresivi, antipsihotici, opoidni analgetici).

ELIMINACIJA lijeka je starenjem, takođe, promijenjena. Renalna ek-skrecija se smanjuje sa životnom dobi. Stanje renalne funkcije određuje klirens kreatinina, koji je redukovan kod zdrave stare osobe na otprilike polovinu vrijednosti u poređenju sa zdravom mladom osobom. To uslovljava produženje poluživota lijeka, odnosno povećanu akumulaciju a time i toksičnost lijeka (digoksin, aminoglikozidi, pro-kainamid, kaptopril). Prekomjerne doze diuretika mogu dovesti do smanjenja eliminacije svih lijekova koji se izlučuju preko bubrega.

Farmakodinamski faktori

Starošću se smanjuje osjetljivost beta-receptora, kao i efi kasnost beta-blokatora. Stare osobe su veoma osjetljive na djelovanje oralnih antikoagulantnih sredstava. Mozak starijih osoba, posebno uz hipoksiju ili groznicu, osjetljiv je na lijekove koji djeluju na centralni nervni sistem.

Terapeutsko- toksikološki faktori

Kod liječenja starijih osoba javlja se čitav niz praktičnih problema. Autoregulacija cirkulacije u mozgu nije potpuno efikasna. Starije osobe na terapiju diureticima lako postaju hipoedemični a periferna autonomna regulacija reaguje sporo. Sve ovo čini da je liječenje kod starijih osoba veoma teško jer lako može doći do hipotenzije, koja izaziva sinkopu, dolazi do pada te frakture, subduralnog hematoma, hipostatske embolije, plućne embolije što na kraju rezultira egzitusom.

Starije osobe su sklone i hipokalemiji uzrokovanoj diureticima a kako često uzimaju i digitalis, potencira se njegovo toksično djelovanje. Nagla diureza kod starijih muškaraca sa hipotrofijom prostate može dovesti do akutne urinarne retencije a kod starijih žena do urinarne inkontinencije. Ukoliko se konfuznost i hiperaktivnost starijih osoba tretira neurolepticima, može se javiti teški parkinsonizam.

Najvažnije je, ipak, da se neželjeni efekti jednoga lijeka ne liječe drugim lijekom. Neželjene reakcije lijekova kod starijih osoba su značajno češće i mogu biti razlog hospitalizacije, trajnog oštećenja zdravlja a ponekad i smrtnog ishoda.

Kod ove populacije je povećan rizik od toksičnosti nesteroidnih antiinflamatorih lijekova, oralnih antikoagulantnih lijekova, dugo djelujućih benzodiazepina, izoniazida, aminoglikozida i najvećeg broja antiaritmika. Rizik od pojave neželjenih reakcija kod istovremene primjene šest lijekova je veća za 5%, a kod primjene 10 – 15 lijekova preko 40%.

Faktori rizika

Čim se rodimo, počinjemo stariti! Čim postanemo svjesni svoje okoline i rizika koji mogu ugroziti naše zdravlje, moramo ih isključiti ili dovesti na mjeru koju možemo kontrolisati. Tako će starost koja zakuca na naša vrata biti zdrava starost.

Za nastanak hroničnih i degenerativnih bolesti odgovorni su mnogobrojni faktori. Oni se, prije svega, nalaze u nedostatku samozaštite, održavanju loših životnih i radnih navika, u nezdravom i rizičnom ponašanju (pušenje, neumjerena upotreba alkohola, upotreba droge, nekontrolisana upotreba lijekova), lošim životnim radnim uslovima, na nepravilnoj ishrani, nedovoljnom fizičkom aktivnošću, stresom, nesprovođenjem socijalnih mjera.

Zdravlje se definiše kao proces dinamičke ravnoteže čovjeka i njegove okoline, a bolest, nesposobnost ili nemogućnost uspostavljanja te ravnoteže.

Samo starost lišena faktora rizika i hroničnih bolesti je zdrava starost, koja se danas može mnogo bolje obezbijediti nego do sada. O svom zdravlju brinemo samo kad smo bolesni, brinimo se o njemu više kada smo zdravi!