Krvne grupe

Termin “krvne grupe” odnosi se prevashodno na antigene smještene na membrani eritrocita. Ovi antigeni koji predstavljaju strukturne razlike u građi opne eritrocita, mogu da se dokažu specifičnim antitijelima. Od postojećih, najvažniji je ABO sistem krvnih grupa.

Karl Landštajner (Carl Landsteiner) 1901. g. primjećuje pravilnosti u aglutinaciji, tj. da serum jednih osoba aglutiniše eritrocite drugih, i na osnovu tog zapažanja krv dijeli u tri krvne grupe A, B i O. Njegovi saradnici Von Decastello i Sturli par godina kasnije otkrivaju i četvrtu krvnu grupu AB. Za otkrivanje krvnih grupa Landsteiner 1930. godine dobija Nobelovu nagradu.

ABO
Antigeni ABO sistema su ugljenohidratne prirode, tj. oligosaharidi.
Tvorba antigena A i B na eritrocitima zavisi od djelovanja odgovarajućih gena:
Gen A, preko sinteze odgovarajućeg enzima A transferaze, opredjeljuje sintezu i prisustvo na eritrocitima antigena A, gen B je odgovoran za antigen B, a treći gen O je neaktivan i ne uslovljava proizvodnju antigena.
Krvne grupe se nasljeđuju prema Mendelovim pravilima nasljeđivanja. Nasljeđivanje svojstava je određeno genima koji su u tjelesnoj ćeliji prisutni u parovima. Genom čovjeka sadrži dva odvojena seta hromosoma, pri čemu jedan potiče od oca, drugi od majke. Prilikom formiranja polnih ćelija, homologi hromosomi se razdvajaju tako, da svaki gamet dobija po jedan gen iz para. Razdvojene nasljedne jedinice se slobodno i nezavisno kombinuju prilikom spajanja polnih ćelija i formiranja zigota.
Osoba nasljeđuje dva gena ABO, po jedan od svakog roditelja. U ABO sistemu postoje tri alela :A, B i O.
Geni A i B su dominantni u odnosu na gen O, koji je recesivan. Tako će osoba koja je naslijedila od jednog roditelja A, a od drugog O gen, tj. u genotipu je AO, fenotipski tj. na eritrocitima imati ispoljen antigen A, odnosno biće krvne grupe A. Osoba koja je naslijedila od jednog roditelja B, a od drugog O gen (genotip BO) će biti krvne grupe B.
Geni A i B su kodominantni (iste “jačine“), pa će osoba koja je naslijedila od jednog roditelja gen A, a od drugog gen B, biti krvne grupe AB.
Osoba koja je od oba roditelja dobila gen O (genotip OO) ispoljiće se fenotipski kao krvna grupa O.
Osobe koje su od roditelja naslijedile gene A i O (genotip AO) ili B i O (genotip BO) nazivaju se heterozigotima za krvnu grupu A, odnosno B. Osobe koje su naslijedile dva A ili dva B gena (genotip AA, tj. BB) su homozigoti za krvnu grupu A, odnosno B. I hetero i homozigotnost za krvnu grupu A se fenotipski ispoljava kao antigen A na eritrocitima, tj. krvna grupa A. Isto važi za krvnu grupu B.
Spajanjem gameta pri oplodnji geni se slobodno kombinuju, pa tako npr. iz braka gdje je jedan roditelj heterozigot krvne grupe A (genotip AO) a drugi heterozigot krvne grupe B (genotip BO), mogu proisteći genotipovi AB, AO, BO i OO tj. mogu da se rode djeca krvne grupe AB, A, B ili O.
Roditelji npr. heterozigoti za gen A (AO i AO) mogu imati djecu s krvnim grupama A ili O.
U rijetkim slučajevima može izgledati da ABO grupe krše pravila Mendelovog nasljeđivanja, a u osnovi ovih pojava leže procesi rearanžiranja gena.
U populaciji postoji 6 osnovnih genotipova i 4 osnovna fenotipa tj. 4 krvne grupe ABO sistema.
Na našim prostorima i u srednjoj Evropi najzastupljenija je krvna grupa A (oko 42%). Slijede krvna grupa O (oko 35%), B (16%) i AB (7%).
Prema Landsteinerovom pravilu, osoba stvara antitijela ABO protiv antigena koje ne posjeduje na svojim eritrocitima. Ova antitijela su rezultat izloženosti supstancama sličnim ABO (prisutnim u hrani, bakterijama) već u ranom dobu i nazivaju se prirodno prisutnim ili očekivanim antitijelima. Posjeduju ih sve zdrave odrasle osobe. To je osobitost ABO sistema krvnih grupa, budući da antitijela povezana s drugim krvnogrupnim sistemima su najčešće posljedica imunizacije trudnoćom, transfuzijom krvi ili transplantacijom. Ova druga antitijela se nazivaju iregularnim ili neočekivanim.
Tako osobe koje na svojim eritrocitima nemaju antigen A (osobe krvne grupe B i O) imaju u svojoj plazmi anti-A.Osobe kojima nedostaje antigen B (osobe krvne grupe A i O) imaju anti-B. Krvna grupa O u plazmi će imati i anti-A i anti-B antitijela, dok krvna grupa AB nema antitijela iz ABO sistema.
Kao što je poznato, ne smije se transfundovati krv koja sadrži A ili B antigen osobi sa odgovarajućim antitijelima (anti-A, tj. anti-B), pošto ova antitijela mogu prouzrokovati hemolizu transfundovanih eritrocita sa mogućim fatalnim posljedicama.

Hemolizna transfuzijska reakcija
Hemolizna transfuzijska reakcija može da se javi u smislu intra i ekstra vaskularne destrukcije eritrocita.
Intravaskularna hemoliza se ispoljava kao hemoglobinemija i hemoglobinurija, izazvani ekstremnom hemolizom transfundovanih ćelija. Najčešće su odgovorna anti-A i anti-B IgM klase. Ova antitijela se vezuju za odgovarajuće antigene na transfundovanim inkompatibilnim eritrocitima pri čemu aktiviraju komplement sve do litičkog kompleksa koji razara eritrocitnu membranu. Tokom aktivacije komplementa oslobađaju se C3a i C5a anafilatoksini koji dovode do hipotenzije i šoka.
Ekstravaskularna hemoliza posredovana je antitijelima klase IgG. Ova antitijela ne pokreću kaskadu komplementa ili ga aktiviraju samo do nivoa C3. Eritrociti obloženi IgG antitijelima dospijevaju do monocito-makrofagnog sistema slezine i jetre. IgG, svojim antigen vezujućim mjestima vezani za eritrocitne antigene, se svojim Fc fragmentom vežu za Fc receptor na makrofagu, što vodi fagocitozi eritrocita. Makrofagi nemaju receptore za IgM. Makrofagi jetre imaju receptore i za C3c komponentu komplementa adsorbovanu na eritrocitima.
Hemoliza u najblažem obliku rezultira smanjenjem efikasnosti transfuzije, a u najtežem nastankom DIK, bubrežnom insuficijencijom, letalnim ishodom.

RhD antigen
Nakon antigena ABO sistema, za transfuziološku kliničku praksu je najvažniji antigen D iz Rh krvnogrupnog sistema, na čije prisustvo se inače odnose termini Rh pozitivan i Rh negativan. On je proteinske prirode i najimunogeniji je antigen poslije antigena ABO. RhD pozitivnih kod nas je oko 85%, RhD negativnih oko 15%. RhD negativni primaoci treba da dobiju transfuziju eritrocita od RhD negativnih davalaca. Za razliku od antigena ABO, koji mogu da se dokažu i na drugim ćelijama i tjelesnim tečnostima, Rh antigeni su prisutni samo na eritrocitima.
Imunizacija RhD negativne trudnice fetalnim D antigenom naslijeđenim od oca je najčešće rezultat fetomaternalne hemoragije tokom prvog porođaja, kada fetalni RhD pozitivni eritrociti prolaze kroz placentu i prodiru u cirkulaciju majke. Sa narednim trudnoćama, sa plodom koji je takođe RhD pozitivan, količina anti-D u cirkulaciji majke raste. Anti-D antitijela IgG klase prolaze placentu i vezuju se za RhD pozitivne eritrocite ploda. Eritrociti obloženi antitijelima dospijevaju do fagocita u fetalnoj slezini sa sljedstvenom fagocitozom i lizom fetalnih eritrocita (ekstravaskularna hemoliza), što prouzrokuje simptome hemolizne bolesti fetusa i novorođenčeta (HBFN). In utero, zbog transplacentalne eliminacije bilirubina, plod je više pogođen anemijom, a po rođenju i hiperbilirubinemijom. U najtežem obliku ove bolesti dolazi do smrti ploda in utero.
HBFN može biti izazvana i drugim antitijelima IgG klase usmjerenim protiv eritrocitnih antigena koje je fetus naslijedio od oca, a koji nisu prisutni na majčinim eritrocitima. Najozbiljnije manifestacije bolesti su izazvane antitijelima usmjerenim protiv antigena D i C (iz Rh sistema) i K (Kell iz istoimenog krvnogrupnog sistema).
Antitijela klase IgM ne prolaze placentu.
I pored velikog kliničkog značaja, fiziološka funkcija krvnih grupa nije u potpunosti razjašnjena. Pretpostavlja se da antigeni ABO, obezbjeđujući ekstracelularni ugljenohidratni matriks ili glikokaliks, imaju ulogu u zaštiti eritrocita od mehaničkog oštećenja kao i napada patogenih mikroorganizama.
Fenotipske razlike među antigenima koji pripadaju istom krvnogrupnom sistemu su posljedica minornih nukleotidnih promjena u genima ili genskog polimorfizma. U osnovi najvećeg broja polimorfizama su point (tačkaste) mutacije. Mada se o polimorfizmima krvnih grupa još malo zna, pretpostavlja se da su proizašli iz selekcionih pritisaka stvorenih od strane patogena koji koriste molekule krvnih grupa za vezivanje za ćelije i sljedstvenu invaziju. Delecija jednog nukleotida na alelu A rezultira stvaranjem neaktivne transferaze što se fenotipski ispoljava kao krvna grupa O. Razlika u alelima A i B je posljedica tačkastih mutacija, a krvna grupa AB je rezultat stvaranja hibridnog gena koji sadrži odgovarajuće nukleotide.
Krvne grupe su nasljedne biološke karakteristike koje su kod zdravih ljudi nepromjenljive tokom života. Međutim, opisani su slučajevi kod kojih je došlo do pojave novog ili gubljenja postojećeg antigena u okviru sistema ABO kao posljedice nekih malignih bolesti.