|
Prof. dr sci. med. Marija Burgić - Radmanović,
Načelnik klinike za psihijatriju KC Banja Luka, šef katedre za psihijatriju Medicinskog fakulteta u Banjoj Luci
Poremećaji raspoloženja obuhvataju grupu mentalnih poremećaja sa osnovnim psihopatološkim promjenama u raspoloženju, a praćene su promjenama u psihičkim i tjelesnim funkcijama. Promjene u raspoloženju, uz promjenu nagonskih dinamizama, mišljenja i volje dovode do upadljivih promjena u ponašanju oboljele osobe. Poremećaji raspoloženja predstavljaju najčešće psihičke poremećaje današnjice. .. To su ozbiljni mentalni poremećaji koji utiču na cjelokupni život bolesnika i bolest je cijelog tijela jer zahvaća tijelo, emocije, kognicije i ponašanje.
Jedan od najtežih oblika poreme ćaja raspoloženja je bipolarni afektivni poremećaj kod koga se u toku bolesti smjenjuju faze depresije i manije. To je hronično oboljenje karakterizirano iregularnim tokom akutnih epizoda, visokom učestalosti interepizodnih subsindromskih simp toma i komorbidnim stanjima.
Ovaj poremećaj je treći uzrok prijevremene nesposobnosti za rad, sa značajnim padom psihosocijalnog funkcionisanja i smanjenjem kvaliteta života. Teško se dijagnosticira, a greške u dijagnozi vode ka neadekvatnoj terapiji, stigmi, pogoršanju bolesti, mortalitetu i refrakternosti na terapiju.
Uzroci bolesti
Etiologija bipolarnog poremećaja je rezultat složenog međudjelovanja brojnih bioloških, psiholoških i socijalnih faktora. Smatra se da u patogenezi značajnu ulogu imaju abnormalnosti neurotransmiterskih i neuroendokrinih funkcija sa vrlo izraženom genetskom komponentom. Značajna je i deprivacija sna, biološkog ritma, kao i mitohondrijalna disfunkcija. Aktuelna hipoteza pretpostavlja da disfunkcija određenih regija u mozgu (prefrontalni korteks, hipokampus, amigdala) uzrokuje gubitak nervnog tkiva i smanjenje neuroprotektivnih faktora.
Psihosocijalni stres često prethodi prvoj maničnoj epizodi, ali njegov uticaj nije uočen pri pojavljivanju sledećih epizoda. Psihodinamske teorije smatraju maniju kao odbrambenu reakciju na depresiju. Grandiozni i ekspanzivni stil manične osobe predstavlja kompenzatornu reakciju na osnovni osjećaj izraženo niskog samopoštovanja.
Učestalost
Bipolarni afektivni poremećaj se javlja rijeđe nego depresivni poremećaj. Javlja se podjednako kod oba pola, a životna prevalenca iznosi 0,5 do 1%. Ovaj poremećaj je dugo bio neprepoznat kod djece i adolescenata. Unazad dvadesetak godina počinje proučavanje ovog poremećaja kod ove dobne skupine. Provedene epidemiološke studije procjenjuju da je kod djece u prepubertetskom periodu prevalenca 0,2 do 0,4%, a kod adolescenata oko 1%. U kliničkoj manifestaciji prve epizode postoje razlike među polovima, jer se manični simptomi u prvoj epizodi češće javljaju kod muškaraca a depresivni kod žena.
Retrospektivne studije kod odraslih osoba oboljelih od bipolarnog poremećaja upućuju da se prva manična epizoda pojavljuje u 0,5% slučajeva među djecom u prepubertetskom periodu (između pete i devete godine), a u 20% slučajeva među adolescentima u dobi između 15. i 19. godine.
Rizični faktori
Hereditet predstavlja značajan faktor rizika za bipolarni poremećaj uz genetsko opterećenje, kao i mlaća životna dob. Najčešće se prvi simptomi bolesti javljaju u ranoj mladosti (između 15-te i 19-te godine) i u ranim dvadesetim (između 20-te i 24-te godine života). Približno 25% osoba doživi svoju prvu epizodu prije dvadesete godine života. Ostali rizični faktori su viši socioekonomski status, psihosocijalni stresovi, zloupotreba alkohola i droga, putovanja u smjeru istok-zapad i dr.
Kliničko ispoljavanje
U odrasloj dobi bipolarni poremećaj je najčešće epizodičan i s promjenljivim tokom. S vremenom epizode su sve češće a remisije kraće.
Bipolarni poremećaj najčešće počinje depresijom, kod 75% žena i 67% muškaraca. Većina pacijenata doživljava i depresivne i manične epizode. Oko 10 do 20% oboljelih ima isključivo manične epizode, koje obično imaju vrlo brzi nastup, a rijetko se razvijaju tokom nekoliko nedelja. Bolesnici mogu imati od 2 do 30 epizoda manije, prosječno 9 u toku života. Neliječena manična epizoda prosječno traje oko tri mjeseca. Smatra se da u toku prvih deset godina pacijenti sa bipolarnim poremećajem imaju četiri depresivne epizode i manji broj maničnih epizoda koje traju kraće. Oko 15% pacijenata ima teške psihotične epizode manije ili depresije.
Ako oboljenje počinje u djetinjstvu i adolescenciji tada pokazuje hroničan tok uz brze izmjene i miješane kliničke slike, što je prediktor lošijeg odgovora na terapiju i lošije prognoze.
U bipolarnom afektivnom poreme ćaju dominira oštećenje emocija iz koga su proistekla oštećenja ostalih psihičkih funkcija (pažnje, mišljenja, nagona i volje, a kod izvjesnog broja oboljelih javljaju se sumanute ideje i halucinacije). U toku bolesti smjenjuju se faze povišenog raspoloženja i povećane aktivnosti i energije (manija ili hipomanija) sa fazama tuge, neraspoloženja, smanjene aktivnosti i sniženog energetskog kapaciteta (depresija). Povišeno raspoloženje značajno otežava socijalnu i profe sionalnu aktivnost oboljele osobe. Manične epizode obično počinju naglo, traju između 2 nedelje i 4 do 5 mjeseci (prosječno trajanje oko 5 do 10 nedelja). Depresivne epizode traju duže, prosječno oko 20 nedelja, a rjeđe i godinu dana (posebno kod starijih osoba). U kliničkoj slici psihotične manije postoje psihotični simptomi kao što su sumanute ideje ili halucinacije, a u psihotičnoj depresiji prisutni su sumanute ideje, halucinacije ili depresivni stupor. I manična i depresivna epizoda vrlo često počinju nakon psihosocijalnog stresa ili nepovoljnog životnog doživljaja.
Bipolarni afektivni poremećaj ne dovodi do intelektualnog propadanja u vidu demencije.
Prognoza
Trećina oboljelih ima značajan pad psihosocijalnog funkcionisanja i smanjen kvalitet života, a u dječijoj i adolescentnoj dobi bipolarni poremećaj znatno utiče na socijalno, porodično i obrazovno funkcionisanje djeteta.
Neliječeni bipolarni poremećaj nosi visoki rizik razvoja zavisnosti o psihoaktivnim supstancama, oštećenja u socijalnom i radnom funkcionisanju. Oko 20% pacijenata izvrši suicid, a oko 35% pokuša suicid. Muškarci u depresivnoj fazi bolesti su pod najvećim rizikom. Prediktori suicida kod bipolarnog poremećaja su porodična istorija suicidalnog ponašanja, rani početak bolesti, prethodni suicidalni pokušaj, prisustvo komorbidnog oboljenja (anksiozni poremećaji, zloupotreba supstanci), rano fi zičko ili seksualno zlostavljanje, pušenje cigareta, psihosocijalni stresovi, nezaposlenost, usamljenost, loša saradnja u terapijskom procesu, godišnja doba (proljeće, rano ljeto). Prema istraživanjima oko 20% hospitalnih i 40% ambulantnih pacijenata ne sarađuje u toku liječenja. Neliječeni pacijenti imaju kraći život za 9 godina, 14 godina umanjenu funkcionalnost i slabiji kvalitet života 12 godina.
Diferencijalna dijagnoza
Najčešća stanja koja treba diferencijalno dijagnostički razlikovati (zbog preklapanja simptoma) su unipolarna depresija, distimija, shizofrenija, shizoafektivni poremećaj i granični poremećaj ličnosti, a kod djece i adolescenata defi cit pažnje/ hiperaktivni poremećaj, poremećaj ponašanja i posttraumatski stresni poremećaj.
Simptome manije može proizvesti niz različitih tjelesnih stanja i supstancija, kao što su tumori i infekcije mozga, HIV, multipla skleroza, temporalna epilepsija, hipertireoidizam, uremija, Wilsonova bolest, porfi rija, kokain, amfetamin, stimulansi, steroidi i dr.
Liječenje
Tretman bipolarnog poremećaja mora biti biopsihosocijalni i multidisciplinarni i usmjeren na ublažavanje akutnih simptoma, prevenciju recidiva i smanjenje dugotrajnog morbiditeta, a u dječijoj i adolescentnoj dobi i na unapređenje daljnjeg rasta i razvoja djeteta. Ovaj poremećaj uglavnom zahtjeva dugotrajni tretman sa kontinuiranom primjenom lijekova i primjenom različitih modaliteta tretmana: farmakoterapiju, biološku terapiju (elektrokonvulzivna terapija), psihoterapijske i socijalne intervencije, te edukaciju pacijenta i porodice o prirodi bolesti, potrebama tretmana i potencijalnoj prognozi. Akutna manija i jaka, posebno psihotična depresija najčešće zahtijevaju hospitalizaciju, zavisno od jačine simptomatologije, potencijalnim opasnostima i podršci porodice.
Važna je procjena suicidalnog rizika jer ovo oboljenje ima veliku opasnost od pokušaja i izvršenja suicida. Kako ovo oboljenje prate komorbidni poremećaji važno ih je identifi kovati i istodobno liječiti. Okosnicu farmakoterapijskog tretmana bipolarnog afektivnog poremećaja čine stabilizatori raspoloženja uz primjenu suportivne terapije (antipsihotici, benzodiazepini) u zavisnosti od težine simptomatologije.
U novije doba sve je češća primjena nove generacije antikonvulziva (npr. lamotrigina) samih ili kao dodatak već primijenjenom stabilizatoru raspoloženja. Kao psihostabilizator iz grupe antikonvulziva lamotrigin je efi kasan u terapiji održavanja bipolarnog poremećaja, posebno u prevenciji depresivnih epizoda.
U slučajevima teških i rezistentnih formi manije, teraporezistentnih depresija, visokog suicidalnog rizika i pacijenata sa medicinskim komplikacijama uključuje se elektrokonvulzivna terapija.
|
