Termin cerebrovaskularna bolest obuhvata sve prolazne ili trajne poremećaje moždanih funkcija nastalih kao posljedica patološkog procesa u ili na krvnim sudovima koji hrane mozak. Godišnje, od hiljadu stanovnika, dva do tri obole od moždanog udara, što znači da u RS godišnje oboli preko 2.500 stanovnika. Prema podacima na području Banjaluke je prošle godine od moždanog udara umrlo više od 400 ljudi. Na osnovu te činjenice uočava se da su posljedice moždanog udara dosta teške i da je potrebna aktivnost svih društvenih činilaca (porodice, zdravstvenih ustanova, medija...) u borbi protiv nastanka ovog oboljenja.
Moždani udar može nastati na dva načina - začepljenjem krvnog suda koji snabdijeva mozak krvlju (ishemijski moždani udar) i pucanjem zida krvnog suda i izlaskom krvi u moždano tkivo (hemoragični moždani udar). Ishemijski moždani udar je češći, dok hemoragični ima teže posljedice.

 
Faktori rizika i prevencija

- Postoje faktori koji doprinose češćem nastanku moždanog udara, a samim tim i osobe iz takozvane rizične grupe kod kojih se češće može razviti navedena bolest. Ti faktori su mnogobrojni, a najvažniji su: povišen krvni pritisak, bolesti srca i krvnih sudova vrata i glave, šećerna bolest, pušenje cigareta, zloupotrebe alkohola, nepravilna ishrana, godine starosti, naslijeđe, stres, itd. Na neke od navedenih faktora se može djelovati, a samim tim i spriječiti nastanak moždanog udara. Svi faktori rizika dovode do promjena na zidovima krvnih sudova u smislu zadebljanja zidova, nakupljanja masti (plakovi), priširivanja i izvijugavanja samih krvnih sudova, što je preteča začepljenju ili pucanju krvnog suda.
Navedene promjene se mogu otkriti ultrazvučnim pregledom krvnih sudova vrata i glave. Bitno je navedenu pretragu uraditi na vrijeme i na osnovu nje preduzimati dalje postupke u sprečavanju moždanog udara. Ako su promjene na krvnom sudu manjeg stepena, primjenuje se medikamentozna terapija i higijensko-dijetetski režim, a ako su većeg stepena (suženje lumena krvnog suda veće od 70 odsto), potrebna je hirurška intervencija.
Sa područja banjalučke regije je u posljednjih pet godina operisano više od stotinu pacijenata sa patološkim promjenama na krvnim sudovima vrata i glave. Ovim zahvatom kod tih pacijenata spriječen je nastanak moždanog udara. Da bi se stekao potpuni uvid u stanje krvnih sudova glave i vrata neophodno je, pored krvnih sudova vrata, uraditi i ultrazvuk krvnih sudova u samoj lobanji (transkranijalni dopler-TCD). U RS za sada postoji samo jedan ultrazvučni aparat za takvo ispitivanje i nalazi se u ordinaciji “Intermedik” u Banjaluci. Pomenuta pretraga je potpuno bezbolna i nema štetno zračenje.

Uočeno je da se patološki procesi na krvnim sudovima mogu primijetiti i kod “zdravih ljudi”, odnosno osoba koje se osjećaju dobro, pa se preventivni pregled preporučuje široj populaciji. Naročito se pomenuti pregled preporučuje osobama koje imaju ranije navedene faktore rizika za nastanak moždanog udara. Takođe je neizostavno da pacijenti koji su imali moždani udar budu podvrgnuti ultrazvučnom pregledu navedenih krvnih sudova.

 
Simptomi moždanog udara i liječenje

Do moždanog udara dolazi obično naglo i može biti praćen opštim simptomima (glavobolja, mučnina, povraćanje, gubitak svijesti, dezorjentacija, epileptički napad, vrtoglavica, nestabilan hod ili nemogućnost hoda...), ili karakterističnim simptomima (gubitak govora, oduzetost jedne strane tijela, gubitak vida na jednom oku, iskrivljenost usta, trnjenje jedne strane lica i tijela...).
Koji će se simptomi javiti zavisi od toga na kojem je krvnom sudu nastalo oštećenje. Tako na primjer, oštećenje u desnoj polovini mozga daje oduzetost lijeve strane tijela, jer desna polovina mozga “upravlja” lijevom polovinom tijela.
Zbog uspješnog liječenja bitno je na vrijeme uočiti nastanak bolesti, a bolesnika što prije transportovati u zdravstvenu ustanovu. Bolesnici sa moždanim udarom se moraju bolnički liječiti, a to je najbolje u specijalizovanim jedinicama za liječenje moždanog udara.
Neophodno je strogo mirovanje takvih bolesnika uz praćenje vitalnih parametara (krvni pritisak, puls, temperatura, EKG, disanje) i laboratorijskih nalaza krvi i urina. Posjete takvim bolesnicima trebaju biti rijetke i kratkotrajne.
Većina stanovništva ne zna zbog čega nastaje moždani udar, šta raditi da bi se spriječio njegov nastanak i kako se ponašati kada do njega dođe. I danas se dešava da porodica dovodi pacijenta na pregled ljekaru nekoliko dana nakon nastanka moždanog udara, što naravno bitno umanjuje terapijske mogućnosti. Postoji i neobavještenost zdravstvenih radnika o modernom tretmanu moždanog udara. Na žalost, kod nas ultrazvuk krvnih sudova glave i vrata još nije postao rutinska pretraga, što je nezamislivo kod bolesnika sa moždanim udarom liječenih u razvijenim zemljama gdje se ultrazvučno ispituju krvni sudovi kod svih osoba sa faktorima rizika i kod svih oboljelih od moždanog udara.
Bolest ne pogađa samo bolesnika, već dramatično remeti život u njegovoj porodici i okruženju, a da ne govorimo da društvo u cjelini od jednog aktivnog člana dobija osobu koja opterećuje i onako slab državni budžet. Neophodan je timski rad da bi se oboljeli što prije vratio u normalan život i rad, a još bitnije je sprovođenje preventivnih mjera da do moždanog udara ne dođe.

Piše:
Dr sci. med. Vlado Đajić
specijalista neurolog